سائنس

علم جو نالو
سلجھائپ صفحن جي لاءِ معاونت نظر ھيٺ مضمون ھڪ عام لفظ تي آهي. ٻين استعمالن جي لاءِ سائنس (سلجھائپ) ڏسو.

سائنس (Science) لاطيني ٻوليءَ جو لفظ آهي جنهن جي معنيٰ آهي ڄاڻ يا معلومات. يعني مشاهدي ۽ تجربن جي آڌار تي حاصل ٿيندڙ علم کي سائنس چئبو آهي.

ڪائنات جي ماپ جو نقشو سائنس جي شاخن ۽ سائنس جي درجي بندي سان.[1]

سائنس ڪائنات متعلق آزمودہ وضاحتن ۽ اڳڪٿين جي باري ۾ ڄاڻ کي حاصل ۽ منظم ڪرڻ واري ھڪ باضابطا ڪم جو نالو آهي.[2]

جديد سائنس عام طور تي ٽن وڏن شاخن ۾ ورهايل آهي:[3]

  1. فطري سائنس
  2. سماجي سائنس
  3. رسمي سائنس

انھن مان فطري سائنس مادي دنيا جي بابت علم آھي (مثال طور، طبیعیات، ڪيميا ۽ حياتيات)، جيڪي طبیعي دنيا جو مطالعو ڪن ٿیو؛ سماجي سائنس (اقتصاديات، نفسيات ۽ سماجيات)، جيڪي فردن ۽ سماجن جو مطالعو ڪن ٿیو؛[4] [5] ۽ رسمي سائنس (منطق، رياضي ۽ نظرياتي ڪمپيوٽر سائنس)، جيڪي باضابطه سسٽم جو مطالعو ڪن ٿیو، محور ۽ ضابطن جي ذريعي سنڀاليندا آهن.[6][7] ڪجهه عالمن جو چوڻ آهي تہ رسمي سائنس حقيقي سائنس نہ آهي ڇو تہ ان جي ضابطن ۾ نظرين کي حقيقي مشاھدن سان پرکڻ ممڪن ناهي.[8] سائنس جا اھڙا ضابطا جيڪي انجنيئرنگ ۽ ميڊيسن ۾ ڪم اچن انھن کي اطلاقي سائنس سمجھيو ويندو آھي.[9]

سائنس جي تاريخ تاريخي ریڪارڊ جي اڪثريت تي پکڙيل آهي، جنهن ۾ جديد سائنس جا قديم ترين تحريري ریڪارڊ شامل آهن، جن جي سڃاڻپ ڪندڙ اڳڪٿيون جيڪي برونز دور مصر ۽ ميسوپوٽيميا جي لڳ ڀڳ 3000 ق.م. کان 1200 ق.م. تائين آهن.

رياضي، فلڪيات ۽ طب ۾ سندن تعاون، يوناني قدرتي فلسفي کي قديم آثارن ۾ داخل ڪيو ۽ ان جي شڪل اختيار ڪئي، جنهن ۾ قدرتي سببن جي بنياد تي طبیعي دنيا ۾ واقعن جي وضاحت ڪرڻ لاءِ باضابطه ڪوششون ڪيون ويون، جڏهن ته اڳتي وڌڻ، بشمول هندي۔عربي عددي سرشتو، هندستان جي سونهري دور ۾ ٺاهيو ويو.[10][11][12][13]

ابتدائي وچين دور (400 کان 1000 عيسوي) دوران مغربي رومن سلطنت جي زوال کان پوءِ انهن علائقن ۾ سائنسي تحقيق خراب ٿي وئي، پر قرون وسطيٰ جي بحاليءَ واري دور ۾ (ڪارولنگين ريناسنس، اوٽونين ريناسنس ۽ 12هين صديءَ جي ريناسنس) ۾ تعلیم ٻيهر ترقي ڪئي. مغربي يورپ ۾ گم ٿيل ڪجهه يوناني نسخا محفوظ ڪيا ويا ۽ اسلامي گولڊن ايج دوران وچ اوڀر ۾ وسعت ڏني وئي،[14] ان سان گڏ بازنطيني يوناني عالمن جي ڪوششن سان گڏ جيڪي يوناني نسخن کي بازنطيني سلطنت جي مرڻ واري بازنطيني سلطنت کان مغربي يورپ ۾ ريناسنس جي شروعات ۾ کڻي آيا. 10هين کان 13هين صدي تائين مغربي يورپ ۾ يوناني ڪمن ۽ اسلامي تحقيقن جي بحالي ۽ انضمام "فطري فلسفي" کي بحال ڪيو،[15][16] جيڪو بعد ۾ سائنسي انقلاب جي ذريعي تبديل ٿي ويو جيڪو 16هين صديءَ ۾ شروع ٿيو،[17] جيئن نوان خيال ۽ دريافتون اڳئين يوناني تصورن ۽ روايتون کان پري ٿي ويون.[18][19] سائنسي طريقي جلد ئي علم جي تخليق ۾ هڪ وڏو ڪردار ادا ڪيو ۽ اهو 19ھین صدي تائين نه هو ته سائنس جون ڪيتريون ئي ادارتي ۽ پيشه ورانه خصوصيتون شڪل اختيار ڪرڻ لڳيون،[20][21] ان سان گڏ "قدرتي فلسفي" کي "قدرتي سائنس" ۾ تبديل ڪيو ويو.[22]

ڪيترائي سوال انساني ذهن ۾ اُڀرندا رهن ٿا. ظاهر آهي ته جڏهن به ماڻهوءَ جي ذهن ۾ ڪي سوال پيدا ٿيندا ته سندس ذهن انهن جا جواب به ڳوليندو. انهيءَ ذهني ڳولا ۽ جاچ کي عام سائنسي ٻوليءَ ۾ ”سائنسي کوجنا“ ڪوٺيندا آهن. قرآن پاڪ ۾ ته ان ڳالهه جو خاص تاڪيد ڪيل آهي ته ”اي انسان، تون سج، چنڊ، تارن ۽ مُندن تي ويچار ڇو نٿو ڪرين؟“

ڏاها ماڻهو قدرت جي ڳالهين تي ويچار ڪندا هئا, يعني کوجنا ڪندا هئا. اهڙيءَ ريت آخرڪار پنهنجي ذهن ۾ پيدا ٿيل سوالن جا جواب ڳولي لهندا هئا. هر کوجنا کان پوءِ کين نئين نئين ڄاڻ ملندي هئي. اِن سوچ ۽ کوجنا واري عمل کي ئي سائنس چئجي ٿو. سائنس نئين دؤر جو لفظ آهي. ڪابه شيءِ هڪدم وجود ۾ ڪانه ٿي اچي، اُن لاءِ ورهين جا ورهيه جاکوڙ ۽ جستجو ڪرڻي پوي ٿي. ائين به ناهي ته هر ڪا کوجنا، هر ڪا جاکوڙ هڪ ئي وقت ۾ هڪ انسان جي هٿان ٿي ٿئي. پهرين ڪنهن انسان کي اندر مان ڪو ويچار ايندو آهي، اُن ويچار کي ڏسي، ٻڌي، ٻيو ماڻهو وري ٻه وکون اڳتي وڌندو ۽ پوءِ اهو سلسلو اڳتي وڌي، ڪنهن نه ڪنهن ماڳ تي وڃي پڄندو، نتيجي ۾ ڪانه ڪا نئين شئي وجود ۾ اچيو وڃي.

گذريل هڪ سؤ سالن ۾ ئي سائنس ايتري ترقي ڪئي آهي، جو عقل حيران آهي. لاتعداد شيون ايجاد ٿيون آهن، ۽ اسين هينئر به ائين نٿا چئي سگهون ته اڳتي هلي ڪجهه ايجاد نه ٿيندو؛ اسان کي پڪ آهي ته وقت سان گڏوگڏ نيون ايجادون ٿينديون، انهيءَ لاءِ ضروري آهي ته سائنس کي گهڻي اهميت ڏني وڃي ۽ هر علم جو مطالعو به جاري رکيو وڃي.[23][24]

سائنس هڪ طرف اهو ڪيو جو پنهنجي تجزيي ۽ تجربي جي ذريعي نيٺ هيءُ ثابت ڪري ڇڏيو ته، سڀ شيون، ظاهري گهڻائيءَ جي باوجود، پنهنجي آخري تجزيي ۾ رڳو ايٽم جو ميڙ آهن ۽ ايٽم توانائي جي لهرن جو مجموعو آهي.[25]

سائنس ۾ نئون علم سائنسدانن جي تحقيق سان ترقي ڪري ٿو جيڪي دنيا جي باري ۾ تجسس ۽ مسئلن کي حل ڪرڻ جي خواهش کان متاثر ٿين ٿا.[26][27] همعصر سائنسي تحقيق انتهائي سهڪاري آهي ۽ عام طور تي ٽيمن پاران علمي ۽ تحقيقي ادارن،[28] سرڪاري ادارن ۽ ڪمپنين ۾ ڪئي ويندي آهي.[29][30] انهن جي ڪم جو عملي اثر سائنس جي پاليسين جي اڀرڻ جو سبب بڻيو آهي جيڪي تجارتي شين، هٿيارن، صحت جي حفاظت، عوامي انفراسٽرڪچر، ۽ ماحولياتي تحفظ جي اخلاقي ترقي کي ترجيح ڏيندي سائنسي ادارن تي اثر انداز ڪرڻ چاهيندا آهن.

ماضي ۾، سائنس "علم" يا "مطالعو" جي مترادف هئي، ان جي لاطيني اصليت کي برقرار رکڻ ۾. هڪ شخص جيڪو سائنسي تحقيق ڪئي، "قدرتي فلسفي" يا "سائنس جو انسان" سڏيو ويندو هو. 1834ع ۾، وليم وهيل، ميري سومرويل جي ڪتاب، On the Connexion of the Physical Sciences جي هڪ جائزي ۾ سائنسدان جو اصطلاح متعارف ڪرايو، ان جو اعتبار ”ڪجهه ذهين انسان“ (ممڪن طور پاڻ کي) ڏنو.

شروعاتي تاريخ

سنواريو

سائنس جي ڪا به هڪ اصليت ناهي بلڪه، منظم طريقي سان هزارين سالن جي عرصي دوران بتدريج اڀري، سڄي دنيا ۾ مختلف صورتون اختيار ڪيون ۽ تمام ابتدائي ترقيات بابت ڪجھ تفصيل ڄاڻن ٿا. عورتون غالباً قبل از تاريخ سائنس ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيون، جيئن مذهبي رسمون ڪيون. ڪجهه عالمن ماضيءَ جي سرگرمين کي ليبل ڪرڻ لاءِ "پروٽوسائنس" جو اصطلاح استعمال ڪيو آهي، جيڪي جديد سائنس سان مشابهت رکن ٿيون پر سڀ خصوصيتون نه؛ جڏهن ته، هن ليبل تي پڻ تنقيد ڪئي وئي آهي، انهن سرگرمين جي باري ۾ سوچڻ صرف جديد درجي جي حوالي سان، ان کي بدنام ڪندڙ، يا تمام گهڻو پيشگيزم جو مشورو ڏئي ٿو. سائنسي عملن لاءِ سڌو ثبوت قديم مصر ۽ عراق (ميسوپوٽيميا) جهڙن ابتدائي تهذيبن ۾، 3000 ق. م. کان 1200 ق.م. لکڻ جي نظام جي اچڻ سان واضح ٿي ويا آهن، جيتوڻيڪ "سائنس" ۽ "فطرت" جا لفظ ۽ تصور ان وقت تصوراتي منظرنامي جو حصو نه هئا، پر قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا جي مدد ڪئي جيڪا بعد ۾ يوناني ۽ قرون وسطي واري سائنس؛ رياضي، فلڪيات، ۽ طب ۾ هڪ جڳهه ڳولي سگهندي. 3ھین صدی ق.م. کان، قديم مصرين هڪ اعشاري نمبرن جو نظام تيار ڪيو، جاميٽري استعمال ڪندي عملي مسئلا حل ڪيا ۽ هڪ ڪئلينڊر تيار ڪيو. انهن جي شفا جي علاج ۾ دوائن جي علاج ۽ مافوق الفطرت، جهڙوڪ نماز، منٿون ۽ رسمون شامل آهي . قديم ميسوپوٽيميا وارا مٽيء جي برتن، فينس، شيشي، صابن، ڌاتو، چوني پلستر ۽ واٽر پروفنگ ٺاهڻ لاء مختلف فطري ڪيميائي جي خاصیتن جي باري ۾ ڄاڻ استعمال ڪندا هئا. انهن جانورن جي جسمانيات، اناتومي، رويي ۽ علم نجوم جو اڀياس ڪيو.

ميسوپوٽيميا جي ماڻهن کي طب ۾ شديد دلچسپي هئي ۽ ابتدائي طبي نسخا سمیري زبان ۾ اُر جي ٽين خاندان جي دور ۾ ظاهر ٿيا. لڳي ٿو ته هنن سائنسي مضمونن جو مطالعو ڪيو هو، جن ۾ عملي يا مذهبي استعمال هئا ۽ انهن جي تجسس کي پورو ڪرڻ ۾ گهٽ دلچسپي هئي.

ڪلاسيڪل آڳاٽي

سنواريو

فطرت جي تصور جي ايجاد ٿيڻ کان پھريان يونان جا سقراط کان اڳ وارا فلاسافر اھي سڀ کان پھريان ماڻهو ھئا جن فطرت ۽ رسم جي وچ ۾ فرق کي سڃاتو. انھن فطرت کي اھو طريقو سمجھيو جنھن ذريعي ٻوٽن جي واڌ ٿيندي آھي ۽ رسم کي اھو طريقو سمجھيو جنھن سان ڪو قبيلو ڪنھن خاص ديوتا جي پوڄا ڪندو آھي.[31]

ايشيا مائنر جي شھر، مليسئس (Miletus) جي رياضي دان، ٿيلیس (Thales) جي مليسئس ۾ قائم ڪيل مليسئن اسڪول (Milesian School) جي سقراط کان اڳ وارن فلاسافرن ۽ ٿیلیس کان بعد وارن فلاسافرن جن ۾ انيڪسيمينڊر ۽ انيڪسيمينز شامل آهن، اھي پھريان فلاسافر ھئا جن فطرت جي مظھرن کي مافوق الفطرت ھستين تي اعتبار ڪرڻ کانسواءِ سمجھائڻ جي پھرين ڪوشش ڪئي.[32] پائٿاگورث (Pythagoras) ڪامپليڪس نمبر فلاسافي ۾ اضافو ڪري ریاضي جي ترقي ۾ خاطرخواه اضافو ڪيو.[33] يوناني فلاسافر ليوسيپس ۽ ان جي شاگرد ڊيموڪراٽس ائٽمن جو نظريو ڏنو.[34] يوناني طبیب، ھپوڪریٽس سسٽم واري ميڊيڪل سائنس جي روايت قائم ڪئي،[35] ان کي ميڊيڪل سائنس جو ابو سڏيو ويندو آهي.[36]

وچين دور

سنواريو

مغربي رومن سلطنت جي زوال جي ڪري، پنجين صدي عيسوي ۾ دانشورانه زوال ڏٺو ۽ مغربي يورپ ۾ دنيا جي يوناني تصورن جي ڄاڻ خراب ٿي.  ان عرصي دوران، لاطيني انسائيڪلوپيڊسٽن جهڙوڪ ايسڊور آف سيويل، عام قديم علم جي اڪثريت کي محفوظ ڪيو. ان جي ابتڙ، ڇاڪاڻ ته بازنطيني سلطنت حملي ڪندڙن جي حملن جي مزاحمت ڪئي، اهي اڳئين سکيا کي بچائڻ ۽ بهتر ڪرڻ جي قابل هئا. جان فلوپونس، 500ع ۾ بزنطيني عالم، ارسطو جي فزڪس جي تدريس تي سوال اٿارڻ شروع ڪيو، جنهن ۾ محرڪ جي نظريي کي متعارف ڪرايو. هن جي تنقيد قرون وسطيٰ جي عالمن ۽ گليلو گليلي لاءِ هڪ الهام هئي، جنهن ڏهن صدين کان پوءِ هن جي ڪم جو وسيع حوالو ڏنو. آڳاٽي دور جي آخر ۾ ۽ وچين دور جي شروعات ۾، قدرتي رجحانن کي خاص طور تي ارسطو جي طريقي سان جانچيو ويو. ارسطو جي چار سببن تي مشتمل آهي: مادي، رسمي، حرڪت، ۽ آخري سبب. ڪيتريون ئي يوناني ڪلاسيڪل نصوص بازنطيني سلطنت طرفان محفوظ ڪيون ويون ۽ عربي ترجما گروپن جهڙوڪ نيسٽورين ۽ مونوفيسائٽس پاران ڪيا ويا. خلافت جي دور ۾، اهي عربي ترجما بعد ۾ عرب سائنسدانن طرفان بهتر ۽ ترقي ڪيا ويا. ڇهين ۽ ستين صديءَ تائين، پاڙيسري ساساني سلطنت گنڊشاپور جي طبي اڪيڊمي قائم ڪئي، جنهن کي يوناني، سرائڪي ۽ فارسي طبيب قديم دنيا جو سڀ کان اهم طبي مرڪز سمجهن ٿا. دانائي جو گھر عباسي دور جي بغداد، عراق ۾ قائم ڪيو ويو، جتي ارسطوءَ جو اسلامي مطالعو 13 صدي عيسويءَ ۾ منگول جي حملن تائين پھچي ويو. ابن الهيثم، جيڪو الهازن جي نالي سان مشهور آهي، پنهنجي بصري مطالعي ۾ ڪنٽرول ٿيل تجربو استعمال ڪيو. ڪينن آف ميڊيسن جي Avicenna جي تاليف، هڪ طبي انسائيڪلوپيڊيا، طب ۾ سڀ کان اهم اشاعتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي ۽ 18 صدي عيسويء تائين استعمال ڪيو ويو. يارهين صدي عيسويءَ تائين، يورپ جو اڪثر حصو عيسائي ٿي چڪو هو، ۽ 1088 ۾، بولوگنا يونيورسٽي يورپ جي پهرين يونيورسٽي طور اڀري آئي. جيئن ته، قديم ۽ سائنسي متنن جي لاطيني ترجمي جي طلب وڌي وئي، جيڪو 12 صدي عيسويء جي ريناسنس ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. مغربي يورپ ۾ ريناسنس اسڪالرزم کي ترقي ڏني وئي، تجربن جي ذريعي ڪيل تجربن سان، فطرت ۾ مضمونن جي مشاهدي، بيان ۽ درجه بندي. 13 صدي عيسويء ۾، بولوگنا ۾ طبي استادن ۽ شاگردن انساني جسم کي کولڻ شروع ڪيو، پهريون ڀيرو اناتومي درسي ڪتاب جي بنياد تي مونڊينو ڊي لوزي پاران انساني ڊسڪشن جي بنياد تي. ريناسنس:

جديد سائنس عام طور تي ٽن وڏن شاخن ۾ ورهايل آهي: فطري سائنس، سماجي سائنس، ۽ رسمي سائنس. انهن شاخن مان هر هڪ ۾ مختلف خاص ۽ اوورليپنگ سائنسي مضمونن تي مشتمل آهي جيڪي اڪثر ڪري پنهنجو پنهنجو نالو ۽ ماهر رکن ٿا. ٻئي فطري ۽ سماجي سائنس تجرباتي سائنس آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جو علم تجرباتي مشاهدن تي مبني آهي ۽ ساڳئي حالتن ۾ ڪم ڪندڙ ٻين محققن طرفان ان جي صحيحيت جي جانچ ڪرڻ جي قابل آهي.

فطري سائنس

سنواريو

فطري سائنس طبیعي دنيا جو مطالعو آهي. ان کي ٻن مکيه شاخن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: حياتياتي سائنس ۽ طبیعي سائنس. انهن ٻن شاخن کي وڌيڪ خاص شعبن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مثال طور، طبیعي سائنس کي ذيلي تقسيم ڪري سگهجي ٿو طبیعیات، علم ڪيميا، فلڪيات ۽ زميني سائنس. جديد فطري سائنس فطري فلسفي جو جانشين آهي جيڪو قديم يونان ۾ شروع ٿيو. گليلیو، ڊيڪارٽ، بيڪن ۽ نيوٽن انهن طريقن کي استعمال ڪرڻ جي فائدن تي بحث ڪيو جيڪي وڌيڪ رياضياتي ۽ وڌيڪ تجرباتي طريقي سان هئا. اڃا تائين، فلسفياتي نقطه نظر، گمان، ۽ مفروضا اڪثر نظر انداز ڪيا ويا آهن، جیڪو فطري سائنس ۾ ضروري آهي. سسٽماتي ڊيٽا گڏ ڪرڻ، بشمول دريافت سائنس، ڪامياب ٿي قدرتي تاريخ، جيڪا 16 صدي عيسويء ۾ ٻوٽن، جانورن، معدنيات، وغيره جي وضاحت ۽ درجه بندي ڪندي ظاهر ٿي. اڄڪلهه، "فطري تاريخ" مشاهدي جي وضاحت پيش ڪري ٿي جنهن جو مقصد مشهور سامعين لاءِ آهي.

سماجي سائنس

سنواريو

سماجي سائنس انساني رويي ۽ سماج جي ڪم جو مطالعو آهي. ان ۾ ڪيترائي مضمون آھن جن ۾ شامل آھن پر انتھروپولوجي، اقتصاديات، تاريخ، انساني جاگرافي، سياسي سائنس، نفسيات ۽ سماجيات تائين محدود نه آھن. سماجي سائنسن ۾، ڪيترائي مقابلا ڪندڙ نظرياتي نقطا آھن، جن مان گھڻا مقابلا ڪندڙ تحقيقي پروگرامن جي ذريعي وڌيا ويا آھن جھڙوڪ فنڪشنلسٽ، تڪراري نظريات ۽ سماجيات ۾ تعامل پسند. ماڻهن جي وڏي گروهه يا پيچيده حالتن ۾ ڪنٽرول ٿيل تجربن کي هلائڻ جي حدن جي ڪري، سماجي سائنسدان شايد ٻيا تحقيقي طريقا اختيار ڪري سگھن ٿا جهڙوڪ تاريخي طريقو، ڪيس مطالعو ۽ ڪراس ڪلچرل مطالعو. ان کان علاوه، جيڪڏهن مقدار جي معلومات موجود آهي، سماجي سائنسدان سماجي رشتن ۽ عملن کي بهتر سمجهڻ لاء شمارياتي طريقن تي ڀروسو ڪري سگهن ٿا.

رسمي سائنس

سنواريو

رسمي سائنس مطالعي جو هڪ علائقو آهي جيڪو رسمي سسٽم استعمال ڪندي علم پيدا ڪري ٿو. هڪ رسمي سرشتو هڪ تجريدي ڍانچو آهي، جيڪو ضابطن جي هڪ سيٽ جي مطابق محورين مان نظريات جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان ۾ شامل آهي رياضي، نظام جو نظريو (System Theory) ۽ نظرياتي ڪمپيوٽر سائنس. باضابطه علوم ٻين ٻن شاخن سان هڪجهڙائي رکن ٿا علم جي شعبي جي مقصدي، محتاط ۽ منظم مطالعي تي انحصار ڪندي. بهرحال، اهي تجرباتي سائنسن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي خاص طور تي، تجرباتي ثبوت جي ضرورت کان سواء، انهن جي تجريدي تصورات جي تصديق ڪرڻ لاء دليلن تي انحصار ڪن ٿا. تنهن ڪري رسمي علوم هڪ ترجيحي مضمون آهن ۽ ان جي ڪري، ان تي اختلاف آهي ته ڇا اهي هڪ سائنس آهن؟ تنهن هوندي به، رسمي علوم تجرباتي علوم ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مثال طور، ڪيلڪيولس، شروعاتي طور تي فزڪس ۾ حرڪت کي سمجهڻ لاء ايجاد ڪيو ويو. قدرتي ۽ سماجي سائنس جيڪي رياضياتي ايپليڪيشنن تي تمام گهڻو انحصار ڪن ٿا انهن ۾ رياضياتي فزڪس، ڪيمسٽري، حياتيات، ماليات ۽ اقتصاديات شامل آهن.

اطلاقي سائنس

سنواريو

اطلاقي سائنس عملي مقصدن حاصل ڪرڻ لاءِ سائنسي طريقي ۽ علم جو استعمال آهي ۽ ان ۾ مختلف شعبن جهڙوڪ انجنيئرنگ ۽ طب شامل آهن. انجنيئرنگ ايجاد ڪرڻ، ڊزائين ڪرڻ، ٺاهڻ، ساخت ۽ ٽيڪنالاجين لاء سائنسي اصولن جو استعمال آهي. سائنس نئين ٽيڪنالاجي جي ترقي ۾ مدد ڪري سگهي ٿي. طب صحت کي برقرار رکڻ ۽ بحال ڪرڻ، بیماریوں جي روڪٿام، تشخيص ۽ زخم يا بيماري جي علاج ذريعي، مريضن جي سنڀال ڪرڻ جو عمل آهي. لاڳو ٿيل (اطلاقي) سائنس اڪثر ڪري بنيادي سائنسن جي ابتڙ آهن، جيڪي سائنسي نظريات ۽ قانونن کي اڳتي وڌائڻ تي مرکوز آهن جيڪي قدرتي دنيا ۾ واقعن جي وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪن ٿا.

ڪمپيوٽيشنل سائنس ڪمپيوٽنگ پاور کي حقيقي دنيا جي حالتن کي نقل ڪرڻ لاءِ لاڳو ڪري ٿي، سائنسي مسئلن جي بهتر سمجھڻ کي فعال ڪرڻ بجاءِ صرف رسمي رياضيات حاصل ڪري سگھي ٿي. مشين لرننگ ۽ مصنوعي ذهانت جو استعمال سائنس ۾ ڪمپيوٽيشنل تعاون جي مرڪزي خصوصيت بڻجي رهيو آهي مثال طور ايجنٽ جي بنياد تي ڪمپيوٽيشنل اقتصاديات، بي ترتيب ٻيلن، موضوع جي ماڊلنگ ۽ پيشنگوئي جي مختلف شڪلين ۾. بهرحال، مشينون اڪيلي ئي علم کي اڳتي وڌائينديون آهن جيئن انهن کي انساني رهنمائي ۽ استدلال جي صلاحيت جي ضرورت هوندي آهي. ۽ اهي ڪجهه سماجي گروهن جي خلاف تعصب متعارف ڪرائي سگهن ٿا يا ڪڏهن ڪڏهن انسانن جي خلاف گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاريندا آهن.

انٽر ڊسيپلينري سائنس

سنواريو

انٽر ڊسيپلينري سائنس ۾ ٻن يا ٻن کان وڌيڪ مضمونن جو ميلاپ شامل آهي، جهڙوڪ بائيو انفارميٽڪس، حياتيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ميلاپ يا سنجيدگي واري سائنس. اهو تصور قديم يوناني کان موجود آهي ۽ اهو 20ھین صدي عيسويء ۾ ٻيهر مشهور ٿيو.

سائنسي تحقيق

سنواريو

سائنسي تحقيق کي يا ته بنيادي يا لاڳو ڪيل تحقيق جي طور تي ليبل ڪري سگهجي ٿو. بنيادي تحقيق علم جي ڳولا آهي ۽ لاڳو ڪيل تحقيق آهي هن علم کي استعمال ڪندي عملي مسئلن جي حل جي ڳولا. اڪثر سمجھه بنيادي تحقيق مان اچي ٿي، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن لاڳو ڪيل تحقيق خاص عملي مسئلن کي نشانو بڻائيندي آهي. هي ٽيڪنالاجي ترقي جي طرف وٺي ٿو جيڪو اڳ ۾ تصور نه ڪيو ويو هو.

سائنس جو فلسفو

سنواريو

سائنسي ڪميونٽي

سنواريو

پڻ ڏسو

سنواريو

خارجي لنڪس

سنواريو
  1. R. P. Feynman, The Feynman Lectures on Physics, Vol.1, Chaps.1,2,&3.

  2. "science". Merriam-Webster Online Dictionary. Merriam-Webster, Inc. حاصل ڪيل October 16, 2011. 3 a: knowledge or a system of knowledge covering general truths or the operation of general laws especially as obtained and tested through scientific method b: such knowledge or such a system of knowledge concerned with the physical world and its phenomena. }}
  3. Cohen, Eliel (2021). "The boundary lens: theorising academic actitity". The University and its Boundaries: Thriving or Surviving in the 21st Century. New York: Routledge. pp. 14–41. ISBN 978-0-367-56298-4. https://www.routledge.com/The-University-and-its-Boundaries-Thriving-or-Surviving-in-the-21st-Century/Cohen/p/book/9780367562984. Retrieved May 4, 2021. 
  4. Colander, David C.; Hunt, Elgin F. (2019). "Social science and its methods". Social Science: An Introduction to the Study of Society (17th ed.). New York, NY: Routledge. pp. 1–22. 
  5. Nisbet, Robert A.; Greenfeld, Liah. "Social Science". Encyclopedia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. وقت February 2, 2022 تي اصل کان آرڪائيو ٿيل. حاصل ڪيل May 9, 2021.  Unknown parameter |url-status= ignored (مدد)
  6. Löwe, Benedikt (2002). "The formal sciences: their scope, their foundations, and their unity". Synthese 133 (1/2): 5–11. doi:10.1023/A:1020887832028. 
  7. Rucker, Rudy (2019). "Robots and souls". Infinity and the Mind: The Science and Philosophy of the Infinite (Reprint ed.). Princeton, New Jersey: Princeton University Press. pp. 157–188. ISBN 978-0-691-19138-6. http://www.rudyrucker.com/infinityandthemind/#calibre_link-328. Retrieved May 11, 2021. 
  8. Contemporary science is typically subdivided into the natural sciences which study the material world, the social sciences which study people and societies, and the formal sciences like mathematics. Some do not consider formal sciences to be true science as theories within these disciplines cannot be tested with physical observations,
  9. Editorial Staff. "Scientific Method: Relationships among Scientific Paradigms". Seed magazine. وقت September 29, 2007 کي اصل کان آرڪائيو ٿيل. حاصل ڪيل September 12, 2007. 
  10. Lindberg, David C. (2007). The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context (2nd ed.). University of Chicago Press. ISBN 978-0226482057. 
  11. Grant, Edward (2007). "Ancient Egypt to Plato". A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century. New York: Cambridge University Press. pp. 1–26. ISBN 978-0-521-68957-1. https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n16. 
  12. Building Bridges Among the BRICs آرڪائيو ڪيا ويا April 18, 2023, حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., p. 125, Robert Crane, Springer, 2014
  13. Keay, John (2000). India: A history. Atlantic Monthly Press. p. 132. ISBN 978-0-87113-800-2. https://archive.org/details/indiahistory00keay/page/132. "The great era of all that is deemed classical in Indian literature, art and science was now dawning. It was this crescendo of creativity and scholarship, as much as ... political achievements of the Guptas, which would make their age so golden." 
  14. Lindberg, David C. (2007). "Islamic science". The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context (2nd ed.). Chicago: University of Chicago Press. pp. 163–92. ISBN 978-0-226-48205-7. 
  15. Lindberg, David C. (2007). "The recovery and assimilation of Greek and Islamic science". The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context (2nd ed.). Chicago: University of Chicago Press. pp. 225–53. ISBN 978-0-226-48205-7. 
  16. Sease, Virginia; Schmidt-Brabant, Manfrid. Thinkers, Saints, Heretics: Spiritual Paths of the Middle Ages. 2007. Pages 80-81. Retrieved October 6, 2023
  17. Principe, Lawrence M. (2011). "Introduction". Scientific Revolution: A Very Short Introduction. New York: Oxford University Press. pp. 1–3. ISBN 978-0-19-956741-6. 
  18. Lindberg, David C. (2007). "The legacy of ancient and medieval science". The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context (2nd ed.). Chicago: University of Chicago Press. pp. 357–368. ISBN 978-0-226-48205-7. 
  19. Grant, Edward (2007). "Transformation of medieval natural philosophy from the early period modern period to the end of the nineteenth century". A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century. New York: Cambridge University Press. pp. 274–322. ISBN 978-0-521-68957-1. https://archive.org/details/historynaturalph00gran. 
  20. Cahan, David, ed (2003). From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-08928-7. 
  21. Lightman, Bernard (2011). "13. Science and the Public". in Shank, Michael; Numbers, Ronald; Harrison, Peter. Wrestling with Nature: From Omens to Science. Chicago: University of Chicago Press. p. 367. ISBN 978-0-226-31783-0. 
  22. Harrison, Peter (2015). The Territories of Science and Religion. Chicago: University of Chicago Press. pp. 164–165. ISBN 978-0-226-18451-7. "The changing character of those engaged in scientific endeavors was matched by a new nomenclature for their endeavors. The most conspicuous marker of this change was the replacement of "natural philosophy" by "natural science". In 1800 few had spoken of the "natural sciences" but by 1880, this expression had overtaken the traditional label "natural philosophy". The persistence of "natural philosophy" in the twentieth century is owing largely to historical references to a past practice (see figure 11). As should now be apparent, this was not simply the substitution of one term by another, but involved the jettisoning of a range of personal qualities relating to the conduct of philosophy and the living of the philosophical life." 
  23. Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)
  24. ڪتاب: برک سائنسي کوجنائون ۽ ايجادون، محمد عثمان ڏيپلائي
  25. انسانيت جي تعمير (مولانا وحيد الدين خان / خالد ڀٽي) | سنڌ سلامت ڪتاب گهر, وقت 2017-09-12 تي اصل کان آرڪائيو ٿيل, حاصل ڪيل 2016-09-13 
  26. MacRitchie, Finlay (2011). "Introduction". Scientific Research as a Career. New York: Routledge. pp. 1–6. ISBN 978-1-4398-6965-9. https://www.routledge.com/Scientific-Research-as-a-Career/MacRitchie/p/book/9781439869659. Retrieved May 5, 2021. 
  27. Marder, Michael P. (2011). "Curiosity and research". Research Methods for Science. New York: Cambridge University Press. pp. 1–17. ISBN 978-0-521-14584-8. https://www.cambridge.org/core/books/research-methods-for-science/1C04E5D747781B68C52A79EE86BF584B. Retrieved May 5, 2021. 
  28. de Ridder, Jeroen (2020). "How many scientists does it take to have knowledge?". What is Scientific Knowledge? An Introduction to Contemporary Epistemology of Science. New York: Routledge. pp. 3–17. ISBN 978-1-138-57016-0. https://www.routledge.com/What-is-Scientific-Knowledge-An-Introduction-to-Contemporary-Epistemology/McCain-Kampourakis/p/book/9781138570153. Retrieved May 5, 2021. 
  29. Lindberg, David C. (2007). "Islamic science". The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context (2nd ed.). Chicago: University of Chicago Press. pp. 163–192. ISBN 978-0-226-48205-7. 
  30. Szycher, Michael (2016). "Establishing your dream team". Commercialization Secrets for Scientists and Engineers. New York: Routledge. pp. 159–176. ISBN 978-1-138-40741-1. https://www.routledge.com/Commercialization-Secrets-for-Scientists-and-Engineers/Szycher/p/book/9781498730600. Retrieved May 5, 2021. 
  31. "Progress or Return" in An Introduction to Political Philosophy: Ten Essays by Leo Strauss (Expanded version of Political Philosophy: Six Essays by Leo Strauss, 1975.) Ed. Hilail Gilden. Detroit: Wayne State UP, 1989.
  32. O'Grady, Patricia F. (2016). Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy. New York City, New York and London, England: Routledge. p. 245. ISBN 978-0-7546-0533-1. Archived from the original on January 29, 2018.
  33. Burkert, Walter (June 1, 1972). Lore and Science in Ancient Pythagoreanism. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 0-674-53918-4. Archived from the original on January 29, 2018.
  34. Pullman, Bernard (1998). The Atom in the History of Human Thought. Oxford, England: Oxford University Press. pp. 31–33. ISBN 0-19-515040-6. Archived from the original on January 29, 2018.
  35. Margotta, Roberto (1968). The Story of Medicine. New York City, New York: Golden Press.
  36. Leff, Samuel; Leff, Vera (1956). From Witchcraft to World Health. London, England: Macmillan.